این برنامه با عنوان «از میراث مکتوب تا مسیر هدایت»، نهم تیرماه ۱۴۰۵، با حضور محمدباقری، پژوهشگر و مصحح کتاب زمجی نامه، جمعی از مدیران و کارشناسان سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی و دیگر علاقه‌مندان، در تالار «اندیشه» کتابخانه حرم مطهر حضرت رضا(ع) اجرا شد.

معرفی قدیمی‌ترین نسخه شناخته‌شده زمجی نامه

محمدباقری در این مراسم، عنوان کرد: تاکنون چهار نسخه خطی از زمجی نامه در جهان شناخته شده است که دو نسخه آن در پاکستان، یک نسخه در تاجیکستان و یک نسخه نیز در ایران و در کتابخانه آستان قدس رضوی، وجود دارد.

این پژوهشگر ادامه داد: نسخه زمجی نامه موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی، قدیمی‌ترین نسخه شناخته شده این اثر به شمار می‌آید که قدمت تاریخی کتابت آن به سال ۱۱۵۲ هجری قمری مقارن با دوره نادرشاه افشار، برمی‌گردد.

وی با اشاره به اینکه نسخه زمجی نامه کتابخانه رضوی با عنوان «ابومسلم نامه» در این کتابخانه نگهداری می‌شود، افزود: این نسخه به خط نستعلیق ۱۹ سطری در ۱۵۲ صفحه به زبان فارسی نوشته شده است. همچنین اثر حاضر، در سال ۱۳۳۲ هجری قمری توسط سید سعید طباطبایی تقدیم آستان قدس رضوی شده و از جمله آثار کتابخانه جامع گوهرشاد این آستان مقدس بوده است.

مصحح کتاب زمجی نامه، تصریح کرد: نسخه حاضر افتادگی ندارد و مزین به ۱۱ مُهر است. بر اساس بررسی متن این نسخه زمجی نامه، نویسنده آن احتمالاً اهل منطقه شرق بوده، چراکه اطلاعات جغرافیایی وی در اثر درباره مناطق مغرب اسلامی، اندک است. همچنین وی ارادت خاصی به اهل‌بیت (ع) داشته است.

وی با تأکید بر اینکه زمجی نامه را می‌توان در زمره کتاب‌های حوزه ادبیات انتقام؛ انتقام خون امام حسین (ع) در کربلا قرارداد، گفت: زمجی نامه‌ها یک عنوان مشابه دارند؛ اما این رمان‌ها روایتگر رخدادها و داستان‌های متفاوتی هستند.

از ابومسلم نامه تا زمجی نامه

باقری همچنین در این مراسم، بیان کرد: اگرچه ابومسلم، خراسانی نبود؛ اما در دوره سفاح عباسی، امیر خراسان بود و سرانجام به دست منصور عباسی کشته می‌شود. همچنین ابومسلم از شخصیت‌های مهم در ادبیات عامیانه ما به شمار می‌آید تا جایی که ابومسلم نامه‌های متعددی نوشته شده است.

وی افزود: پس از کشته‌شدن ابومسلم، قهرمان داستان‌های عامیانه مردم، آنها شخصیتی تخیلی خلق می‌کنند به نام «امیراحمد زمجی» که فرزند خیالی «محمد بن حنیفه»، پسر امام علی (ع)، بوده است.

این پژوهشگر با تأکید بر تفاوت میان تاریخ و ادبیات عامیانه، تصریح کرد: بر اساس تاریخ، میان ابومسلم و ائمه اطهار (ع)، هیچ ارتباطی وجود نداشته است.

وی در این مراسم نکاتی نیز درباره وقایع تاریخی دوره حکومت عباسیان، معرفی ابومسلم به‌عنوان رهبر نظامی شبکه دعوت عباسیان، قیام‌هایی که برای احقاق خون وی در تاریخ انجام شد، اهمیت داستان‌سرایی در دوره‌های تاریخی گذشته و روایت حماسه‌های دینی، بیان کرد.

باقری همچنین بر لزوم پژوهش بیشتر بر روی نسخه‌های خطی همچون ابومسلم نامه، اهمیت باورهای عامیانه درباره اهل‌بیت (ع) و ضرورت معرفی این آثار به نسل جوان امروز، تأکید کرد.

گفتنی است، زمجی نامه دنباله منطقی ابومسلم نامه و شرح خون‌خواهی ابومسلم و پهلوانی‌ها و عیاری‌های یاران وفادار وی به فرماندهی امیراحمد زمجی است که به قتل منصور دوانیقی و پسران مروان می‌انجامد. کتاب «زمجی نامه، روایت خراسان» نیز به تصحیح و تحقیق محمدباقری، در سال ۱۴۰۰ توسط انتشارات «کتیبه میراث شیعه»، روانه بازار نشر شده است.